Hợp đồng mua bán nằm ở phòng kinh doanh, còn hạn trả tiền thì phòng kế toán phải nhớ: khoảng cách giữa hai nơi đó là nơi sinh ra những khoản phạt chậm thanh toán không ai hay biết. Kế toán thanh toán ở công ty nhỏ thường nhận hợp đồng dày hàng chục trang, phải tự dò từng điều khoản để biết trả mấy đợt, mỗi đợt bao nhiêu phần trăm, kèm chứng từ gì, hạn tính từ ngày nào.
Trợ lý AI đọc và rút thông tin khá nhanh từ văn bản dài, nên đây là việc đáng giao. Nhưng hợp đồng là văn bản pháp lý, và một chữ "ngày làm việc" bị hiểu thành "ngày" có thể làm lệch cả lịch. Bài này hướng dẫn cách che hợp đồng trước khi đưa vào, câu lệnh rút điều khoản thanh toán, cách lập lịch chi trả từ kết quả, và bước đối chiếu với bản gốc không được bỏ qua.
Kế toán cần rút gì từ một hợp đồng
Phần lớn hợp đồng mua bán hàng hoá hay dịch vụ ở doanh nghiệp nhỏ có các điều khoản liên quan đến tiền nằm rải rác: giá trị hợp đồng ở một điều, phương thức thanh toán ở điều khác, điều kiện nghiệm thu ở điều khác nữa, còn phạt chậm thanh toán thì nằm gần cuối. Kế toán cần gom chúng lại thành một bảng duy nhất để theo dõi.
Thông tin cần rút thường gồm: tổng giá trị và cách tính giá trị (cố định hay theo khối lượng thực tế); số đợt thanh toán và tỷ lệ hoặc số tiền mỗi đợt; điều kiện để đến hạn mỗi đợt, như sau khi ký, sau khi giao hàng, sau khi nghiệm thu; thời hạn thanh toán tính từ mốc nào, bằng ngày hay ngày làm việc; bộ chứng từ bên bán phải gửi để được thanh toán; đồng tiền và phương thức thanh toán; điều khoản tạm giữ hay bảo hành nếu có; và hệ quả khi chậm trả.
Trợ lý AI làm tốt việc rút những thông tin này thành bảng, vì nó đọc nhanh và không bỏ sót đoạn nào do mệt. Nhưng nó có hai điểm yếu đã biết: đôi khi trộn thông tin giữa các điều khoản giống nhau, và đôi khi điền vào chỗ trống bằng điều nó cho là "thông thường" khi hợp đồng không nói rõ. Cả hai đều xử lý được nếu câu lệnh chặt và bạn đối chiếu lại.
Một lưu ý về phạm vi: việc ở đây là rút thông tin để theo dõi thanh toán, không phải đánh giá hợp đồng có lợi hay bất lợi, có hợp pháp hay không. Nếu khi đọc bạn thấy điều khoản lạ, đánh dấu và chuyển cho người phụ trách pháp lý hoặc chủ doanh nghiệp.
Che hợp đồng trước khi đưa vào trợ lý AI
Hợp đồng chứa thông tin của cả hai bên và các điều khoản thương mại mà đối tác không muốn bị lộ. Trước khi đưa vào, làm một bản sao rồi che trên bản sao đó:
- Thay tên hai bên bằng Bên A, Bên B; xoá người đại diện, chức danh, số giấy tờ của người ký.
- Xoá mã số thuế, địa chỉ, số tài khoản ngân hàng, tên ngân hàng của cả hai bên.
- Thay đơn giá và giá trị bằng ký hiệu như G hoặc chỉ giữ tỷ lệ phần trăm từng đợt; AI không cần số tiền thật để hiểu cấu trúc thanh toán.
- Xoá phần mô tả hàng hoá chi tiết nếu đó là bí mật, chỉ giữ loại hàng chung.
- Giữ nguyên câu chữ của các điều khoản về thanh toán, nghiệm thu, chứng từ, thời hạn, phạt, vì đây là phần cần AI đọc chính xác.
- Kiểm tra hợp đồng có điều khoản bảo mật cấm chia sẻ nội dung với bên thứ ba không; nếu có, hỏi người phụ trách trước khi dùng AI, kể cả bản đã che.
Mục cuối hay bị quên. Nhiều hợp đồng có điều khoản bảo mật thông tin, và việc đưa nội dung vào một dịch vụ bên ngoài, dù đã che tên, có thể bị coi là chia sẻ. Khi phân vân, có thể hỏi thêm trên AI Cố Vấn để hiểu nguyên tắc chung, nhưng quyết định cho trường hợp cụ thể nên hỏi người có chuyên môn pháp lý của công ty.
Câu lệnh mẫu rút điều khoản thanh toán
Câu lệnh mẫu: "Dưới đây là hợp đồng mua bán đã che thông tin, công ty em là Bên A (bên mua). Hãy rút toàn bộ thông tin liên quan đến thanh toán thành một bảng gồm các cột: đợt, tỷ lệ hoặc số tiền, điều kiện đến hạn, thời hạn thanh toán và mốc tính, chứng từ Bên B phải gửi, trích dẫn nguyên văn câu trong hợp đồng, số điều khoản. Quy tắc: chỉ dùng thông tin có trong hợp đồng; chỗ nào hợp đồng không nói rõ thì ghi [hợp đồng không quy định], không tự điền theo thông lệ. Phân biệt rõ ngày và ngày làm việc. Sau bảng, liệt kê riêng các điều khoản về phạt chậm thanh toán, tạm giữ, bảo hành, có trích nguyên văn. Hợp đồng: [dán bản đã che]."
Hai yêu cầu đáng chú ý nhất: cột trích dẫn nguyên văn và quy tắc ghi [hợp đồng không quy định]. Cột trích dẫn biến bước đối chiếu từ việc đọc lại cả hợp đồng thành việc tìm từng câu, nhanh hơn nhiều. Quy tắc không tự điền ngăn AI viết "thanh toán trong 30 ngày" chỉ vì đó là con số hay gặp, trong khi hợp đồng thật không nói gì về thời hạn.
Nếu hợp đồng có phụ lục, đưa cả phụ lục vào cùng lượt và nói rõ: "Phụ lục có thể sửa đổi điều khoản thanh toán của hợp đồng chính; nếu có mâu thuẫn, ghi cả hai và đánh dấu." AI không biết phụ lục nào ký sau trừ khi bạn nói.
Với hợp đồng tiếng Anh từ đối tác nước ngoài, có thể yêu cầu AI trích nguyên văn tiếng Anh và kèm bản dịch tiếng Việt cạnh bên. Đối chiếu bằng câu tiếng Anh gốc, không bằng bản dịch.
Từ bảng điều khoản đến lịch thanh toán
Sau khi có bảng điều khoản đã đối chiếu, bạn chuyển nó thành lịch thanh toán trên bảng tính của công ty. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một hợp đồng mua thiết bị ba đợt, với Bên A là công ty bạn.
| Đợt | Tỷ lệ | Điều kiện đến hạn | Hạn trả | Chứng từ cần nhận trước khi trả | Người xác nhận điều kiện |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 30% | Sau khi ký hợp đồng | Trong số ngày làm việc ghi ở hợp đồng, tính từ ngày ký | Đề nghị thanh toán, bảo lãnh tạm ứng nếu hợp đồng yêu cầu | Kế toán |
| 2 | 60% | Giao hàng đủ, có biên bản giao nhận | Tính từ ngày ký biên bản giao nhận | Hoá đơn, biên bản giao nhận, phiếu xuất kho bên bán | Thủ kho hoặc người nhận hàng |
| 3 | 10% | Hết thời gian bảo hành hoặc nghiệm thu cuối | Theo mốc ghi ở hợp đồng | Biên bản nghiệm thu hoặc xác nhận hết bảo hành | Bộ phận sử dụng thiết bị |
Cột cuối là thứ AI không biết và bạn phải tự thêm: ai trong công ty xác nhận điều kiện đã xảy ra. Đợt 2 đến hạn khi có biên bản giao nhận, nhưng biên bản đó nằm ở kho; nếu kho không báo, kế toán không biết đồng hồ đã bắt đầu chạy.
Ngày hạn cụ thể nên để bảng tính tính từ ngày mốc, với hàm tính ngày làm việc nếu hợp đồng dùng ngày làm việc. Đừng nhờ AI tính ngày hạn; nó có thể đếm sai, nhất là qua các kỳ nghỉ lễ.
Đối chiếu với bản gốc: bước không được bỏ qua
Mọi thông tin AI rút ra phải được đối chiếu trước khi vào lịch thanh toán. Cách làm nhanh:
- Mở hợp đồng gốc, có chữ ký, bên cạnh bảng AI trả về.
- Với mỗi dòng, tìm câu trích dẫn nguyên văn trong hợp đồng gốc. Không tìm thấy, hoặc câu trong gốc khác câu trích, thì dòng đó sai.
- Kiểm riêng ba chỗ hay sai: tỷ lệ các đợt cộng lại phải đủ một trăm phần trăm; ngày hay ngày làm việc; mốc tính hạn là ngày ký, ngày nhận hoá đơn hay ngày nghiệm thu.
- Kiểm các ô [hợp đồng không quy định]: đúng là hợp đồng không nói, hay AI đã bỏ sót. Nếu đúng là không quy định, báo người phụ trách để thống nhất với đối tác.
- Ghi tên người đối chiếu và ngày đối chiếu vào lịch thanh toán.
Bước đối chiếu thường mất ít thời gian hơn bước đọc hợp đồng từ đầu, vì bạn chỉ phải tìm câu chứ không phải hiểu cả văn bản. Đó là lợi ích thật của việc dùng AI ở đây: không phải bỏ qua bước kiểm, mà là làm bước kiểm nhanh hơn.
Lịch thanh toán sau khi đối chiếu nên lưu cùng thư mục hợp đồng, kèm bảng AI trả về và ghi chú những dòng đã sửa. Khi có phụ lục mới, chỉ cần đưa phụ lục vào, yêu cầu AI chỉ ra điều khoản nào thay đổi so với bảng cũ, rồi đối chiếu riêng những dòng đó.
Những bẫy hay gặp khi AI đọc điều khoản thanh toán
Ngày và ngày làm việc. Hai khái niệm khác nhau, có thể làm hạn lệch cả tuần. AI hay viết gọn thành "ngày". Yêu cầu giữ nguyên chữ trong hợp đồng.
Mốc tính hạn. "Trong vòng mười lăm ngày kể từ ngày nhận được hoá đơn hợp lệ" khác hẳn "kể từ ngày giao hàng". AI có thể gộp các mốc nếu nhiều đợt có câu chữ gần giống nhau.
Phụ lục sửa đổi. Phụ lục ký sau có thể thay đổi tỷ lệ hoặc hạn. Nếu chỉ đưa hợp đồng chính vào, lịch thanh toán sẽ sai mà không ai biết.
Điều kiện kép. Một số đợt chỉ đến hạn khi đủ hai điều kiện, ví dụ đã giao hàng và đã nhận đủ chứng từ. AI có thể chỉ ghi điều kiện đầu.
Tự suy diễn phạt. Khi hợp đồng không có điều khoản phạt chậm trả, AI có thể nhắc đến lãi chậm trả theo quy định chung. Thông tin đó, nếu cần, phải do người có chuyên môn pháp lý xác nhận, không đưa vào lịch thanh toán như một điều khoản.
Câu hỏi thường gặp
Có được đưa nguyên hợp đồng có chữ ký vào chatbot để tóm tắt không?
Không nên. Làm bản sao, che tên các bên, mã số thuế, địa chỉ, số tài khoản, người ký và số tiền, chỉ giữ câu chữ các điều khoản cần đọc. Kiểm thêm hợp đồng có điều khoản bảo mật hay không trước khi dùng AI.
AI tóm tắt điều khoản thanh toán có đáng tin không?
Đủ tin để làm bản nháp, không đủ để dùng ngay. Yêu cầu AI trích nguyên văn từng câu và ghi rõ chỗ hợp đồng không quy định, sau đó đối chiếu từng dòng với bản gốc có chữ ký.
Nên nhờ AI tính luôn ngày đến hạn không?
Không nên. Việc đếm ngày, nhất là ngày làm việc qua các kỳ nghỉ lễ, dễ sai. Để bảng tính tính từ ngày mốc bằng hàm tính ngày làm việc, và tự cập nhật danh sách ngày nghỉ của năm.
Thấy điều khoản thanh toán bất lợi cho công ty thì kế toán làm gì?
Đánh dấu và chuyển cho chủ doanh nghiệp hoặc người phụ trách pháp lý. Việc của kế toán là theo dõi thanh toán đúng hợp đồng đã ký, không tự diễn giải lại hợp đồng. Có thể hỏi thêm trên AI Cố Vấn để hiểu nguyên tắc chung trước khi bàn.
Hợp đồng tiếng Anh thì có dùng AI được không?
Được. Yêu cầu AI trích nguyên văn tiếng Anh kèm bản dịch tiếng Việt cạnh bên, và đối chiếu bằng câu tiếng Anh gốc. Các thuật ngữ về ngày, mốc tính hạn và điều kiện cần đặc biệt chú ý khi dịch.
Ai trong công ty nên xác nhận điều kiện thanh toán đã xảy ra?
Người trực tiếp nắm sự việc: thủ kho xác nhận giao nhận, bộ phận sử dụng xác nhận nghiệm thu, phòng kinh doanh xác nhận các mốc với đối tác. Ghi tên người xác nhận vào lịch thanh toán để kế toán biết hỏi ai.