Có những việc không nên giao cho trợ lý AI dù nó trả lời được: thao tác liên quan tới an toàn tính mạng, quyết định về tiền của người khác, lời hứa với khách, chuyện nhạy cảm cần sự có mặt của con người, việc buộc phải đưa dữ liệu cấm vào, việc cần mắt thật nhìn hiện trường, và mọi thứ khi bạn đang lái xe. Ở những việc này, cái giá của một câu trả lời sai lớn hơn nhiều so với thời gian AI tiết kiệm.
Biết khi nào không dùng là một phần của biết dùng. Người thợ giỏi biết dụng cụ nào không hợp với việc nào, và trợ lý AI cũng là một dụng cụ như vậy. Bài này đi qua bảy loại việc, mỗi loại kèm ví dụ ở các nghề như thợ điện lạnh, kế toán, tiệm làm đẹp, nông nghiệp, tài xế và hướng dẫn viên.
Một và hai: an toàn tính mạng và việc cần mắt thật
Thao tác có thể gây tai nạn. Đấu nối điện, nạp gas điều hoà, sửa hệ thống thắng xe, pha hoá chất tẩy rửa, phun thuốc bảo vệ thực vật. Trợ lý AI có thể giải thích nguyên lý, nhưng trình tự thao tác, thông số và biện pháp an toàn phải lấy từ tài liệu hãng, nhãn sản phẩm, quy chuẩn và người có chứng chỉ. Một câu trả lời sai một bước ở đây có thể gây cháy, nổ, ngộ độc.
Đánh giá cần nhìn tận nơi. Thợ điện lạnh nghe khách tả "máy kêu lạ" chưa thể biết nguyên nhân khi chưa đến nơi. Nông dân chụp ảnh lá bệnh gửi AI vẫn thiếu thông tin về đất, nước, thời tiết, cả ruộng xung quanh mà cán bộ khuyến nông thấy khi đứng ngoài đồng. Thợ làm tóc xem tóc khách bằng tay và mắt, không bằng một đoạn mô tả.
Ranh giới dễ nhớ. AI có thể giúp bạn chuẩn bị câu hỏi trước khi đến hiện trường, liệt kê những thứ nên kiểm, hoặc giải thích một khái niệm. Nhưng kết luận về một thiết bị, một thửa ruộng hay một mái tóc cụ thể phải đến từ người đã nhìn, đã đo, đã chạm vào nó.
Khi đang làm, đừng mở AI. Thợ đang đứng trên thang, đang cầm dây điện, đang nạp gas thì không phải lúc gõ câu hỏi. Mọi việc tra cứu nên làm trước khi bắt tay vào hoặc sau khi đã dừng ở trạng thái an toàn.
Ba: quyết định về tiền của người khác
Kế toán có thể nhờ AI giải thích một khái niệm, soạn thư, viết công thức bảng tính. Nhưng quyết định hạch toán một khoản vào đâu, kê khai thế nào, có được khấu trừ hay không là quyết định nghề nghiệp có hậu quả pháp lý. AI không chịu trách nhiệm khi sai, và nó hay dẫn sai văn bản. Những câu hỏi đó phải dựa trên văn bản gốc và người có chuyên môn; site này không bàn mức thuế hay cách kê khai cụ thể.
Ở tiệm nhỏ, chủ tiệm đôi khi muốn nhờ AI "tính giá cho hợp lý". AI có thể giúp bạn liệt kê các khoản chi phí cần tính và dựng bảng, nhưng con số cuối cùng phải từ số liệu thật của tiệm và quyết định của chủ. Một giá do AI đề xuất dựa trên "mức phổ biến" không biết gì về tiền thuê mặt bằng hay giá vật tư của bạn.
Tương tự với hợp đồng: AI có thể giúp đọc lướt và rút điều khoản để bạn biết cần hỏi gì, nhưng quyết định ký hay không, đàm phán điều khoản nào, cần người có chuyên môn pháp lý. Nếu cần hiểu nguyên tắc chung trước khi hỏi người chuyên môn, bạn có thể hỏi thêm trên AI Cố Vấn. Với hợp đồng có giá trị lớn, ý kiến của luật sư hay chuyên viên pháp chế là không thay được.
Bốn: lời hứa và cam kết với khách
Tin nhắn, báo giá, thư trả lời khiếu nại gửi đi đều mang tên bạn hoặc tên tiệm, tên công ty. Câu chữ trong đó là lời hứa. AI soạn nháp được, nhưng có xu hướng viết cho "đẹp lòng" khách: "chắc chắn giao đúng hẹn", "cam kết hoàn tiền", "màu tóc giữ được lâu", "tour đảm bảo không phát sinh". Những câu như vậy nếu bạn không đọc kỹ sẽ trở thành cam kết bạn không giữ được.
Vì thế, việc cam kết với khách không nên giao cho AI quyết định, kể cả khi bạn dùng AI để soạn chữ. Mọi câu chứa thời hạn, số tiền, bồi thường, bảo hành, kết quả dịch vụ phải do người có thẩm quyền đọc và đồng ý trước khi gửi. Ở tổ chăm sóc khách hàng, đó là trưởng ca; ở tiệm nhỏ, đó là chủ tiệm.
Một trường hợp riêng là trả lời tự động bằng chatbot. Nếu khách đang nói chuyện với máy, khách có quyền biết điều đó. Để chatbot đóng vai nhân viên thật, xưng tên người, là làm mất lòng tin khi khách phát hiện ra. Chatbot cũng không nên được phép tự đưa ra cam kết về tiền hay thời hạn mà không có người duyệt.
Năm: chuyện nhạy cảm cần con người
Có những tình huống mà điều khách cần không phải câu chữ đúng mà là một người thật lắng nghe. Dùng AI soạn sẵn ở đây dễ bị khách cảm nhận là lạnh lùng, vô cảm:
- Khách báo tin buồn khi huỷ lịch (người nhà mất, ốm nặng) ở tiệm làm đẹp, tour du lịch.
- Khách giận dữ vì sự cố nghiêm trọng: hàng hỏng trước ngày cưới, xe sửa xong lại hỏng giữa đường, đoàn khách bị lỡ chuyến.
- Nhân viên trong nhóm gặp chuyện riêng, cần nói chuyện về kỷ luật hay cho nghỉ việc.
- Khách lớn tuổi, khách khó khăn khi dùng công nghệ, cần người giải thích chậm rãi.
- Tình huống có dấu hiệu khách bị lừa, bị bạo lực, cần giúp đỡ khẩn cấp.
Trong những tình huống này, AI vẫn có thể giúp bạn sau đó, chẳng hạn soạn thư xác nhận phương án đã thống nhất qua điện thoại. Nhưng lời đầu tiên nên là của bạn, bằng giọng nói hoặc chữ tự viết, dù vụng về một chút.
Với tình huống khẩn cấp liên quan tới an toàn của người khác, không tra AI mà gọi ngay cơ quan chức năng và người có trách nhiệm.
Sáu: việc buộc phải đưa dữ liệu cấm vào
Có những việc nghe rất hợp với AI nhưng không làm được nếu không dán dữ liệu không được phép đưa ra ngoài: tóm tắt hồ sơ sức khoẻ của khách spa, rà soát bảng lương, phân tích danh sách khách đầy đủ có số điện thoại, đọc hợp đồng có điều khoản bảo mật cấm chia sẻ. Nếu không thể che mà vẫn giữ được ý nghĩa của việc, thì đó là việc không nên dùng trợ lý AI thông thường.
Câu hỏi để tự kiểm: sau khi che hết những gì cần che, phần còn lại có đủ để AI làm việc không. Với tin nhắn xin lỗi khách, có, vì AI chỉ cần biết sự việc. Với việc đối chiếu danh sách khách nợ với sổ ngân hàng, không, vì việc đó cần đúng tên và số. Trường hợp thứ hai nên làm bằng bảng tính, phần mềm kế toán, hoặc công cụ mà nơi bạn làm việc đã duyệt riêng.
Đừng tìm cách lách bằng việc che một nửa, hoặc chia nhỏ dữ liệu ra nhiều lần dán. Các mảnh ghép lại vẫn lộ đủ thông tin, và bạn tự tạo ra một quy trình mà không ai kiểm soát được.
Cùng một nghề, phần giao được và phần tự làm
Không nghề nào chỉ toàn việc nên giao hay toàn việc không nên giao. Ranh giới thường chạy ngay giữa một công việc: phần chữ nghĩa thì AI giúp được, phần phán đoán và cam kết thì người làm. Bảng dưới tách ranh giới đó ở sáu nghề.
| Nghề | AI giúp được | Người phải tự làm |
|---|---|---|
| Thợ điện lạnh | Soạn phiếu sửa, tin nhắn hẹn lịch, giải thích nguyên lý cho khách | Đo kiểm, kết luận lỗi, thao tác gas và điện, quyết định thay linh kiện |
| Kế toán | Soạn thư, viết công thức bảng tính, dựng mẫu báo cáo | Hạch toán, kê khai, chốt số liệu, quyết định theo văn bản |
| Tiệm làm đẹp | Giới thiệu dịch vụ, nhắc lịch, bảng kiểm vệ sinh | Xem tóc, da, móng; trả lời khách về dị ứng; hứa hẹn kết quả |
| Nông nghiệp | Ghi nhật ký, lịch mùa vụ, đọc hiểu tài liệu | Xác định bệnh ngoài đồng, chọn thuốc và liều theo nhãn, cán bộ chuyên môn |
| Tài xế giao hàng | Mẫu tin nhắn soạn trước ca, tổng kết thu chi sau ca | Mọi việc khi xe đang chạy, xử lý va chạm, tranh chấp với khách |
| Hướng dẫn viên | Khung bài thuyết minh, lịch trình nháp, ghi chép sau tour | Kiểm chứng sự kiện, xử lý sự cố sức khoẻ của khách, quyết định đổi lịch trình |
Đọc bảng theo chiều ngang, bạn sẽ thấy một mẫu chung: cột giữa là việc biến thông tin đã có thành chữ, cột phải là việc tạo ra thông tin mới bằng giác quan, chuyên môn hay thẩm quyền. Khi gặp một việc chưa có trong bảng, thử xếp nó vào một trong hai cột theo đúng tiêu chí đó.
Ranh giới này không cố định mãi. Khi công cụ thay đổi và bạn có kinh nghiệm hơn, một số việc có thể chuyển dần sang cột giữa. Nhưng việc chuyển phải dựa trên thử nghiệm có kiểm, không dựa trên một câu trả lời nghe có vẻ hợp lý.
Bảy: khi đang lái xe, và một cách tự hỏi trước mỗi việc
Không dùng điện thoại, không dùng AI khi xe đang chạy. Tài xế công nghệ, shipper, tài xế xe tải hay muốn tranh thủ hỏi đường, soạn tin nhắn cho khách. Kể cả nói bằng giọng, việc đọc câu trả lời và chỉnh câu lệnh vẫn kéo mắt và đầu khỏi đường. Soạn sẵn mẫu tin nhắn từ trước, chỉ gửi khi đã dừng xe ở chỗ an toàn.
Câu hỏi thứ nhất: sai thì ai bị hại, hại đến đâu? Nếu sai chỉ làm câu văn kém hay, dùng AI thoải mái. Nếu sai làm mất tiền, mất khách, hay nguy hiểm cho người, AI chỉ được làm nháp và người có thẩm quyền phải kiểm.
Câu hỏi thứ hai: có cần dữ liệu không được đưa ra ngoài không? Nếu có và không che được, không dùng trợ lý AI thông thường.
Câu hỏi thứ ba: điều khách cần là chữ hay là người? Nếu khách cần một người lắng nghe, đừng để AI viết lời đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cấm hẳn nhân viên dùng AI để tránh rủi ro không?
Cấm hẳn thường không hiệu quả, vì nhân viên vẫn dùng bằng điện thoại riêng mà không ai biết. Cách tốt hơn là nói rõ việc nào được dùng, việc nào không, dữ liệu nào không được đưa vào, và có sổ câu lệnh chung để mọi người dùng đúng cách.
Hỏi AI về nguyên lý an toàn điện có được không?
Được để học hiểu nguyên lý chung, như vì sao phải nối đất hay vì sao cầu dao chống giật ngắt điện. Nhưng thao tác cụ thể, thông số và quy chuẩn phải theo tài liệu chính thống và người có chứng chỉ. Không dùng câu trả lời của AI làm căn cứ khi đang thi công.
Dùng AI soạn tin nhắn chia buồn với khách có được không?
Có thể dùng để gợi ý cách diễn đạt nếu bạn bí từ, nhưng nên sửa thành lời của mình và tránh câu văn khuôn mẫu. Khách thường nhận ra lời chia buồn được soạn sẵn. Với khách thân, một cuộc gọi ngắn hoặc vài dòng tự viết có giá trị hơn.
Tài xế có thể dùng trợ lý giọng nói khi lái xe không?
Không nên dùng để soạn tin nhắn, đọc câu trả lời hay xử lý tình huống với khách khi xe đang chạy. Việc đó kéo sự chú ý khỏi đường. Hãy soạn sẵn mẫu tin nhắn trước ca chạy và chỉ gửi khi đã dừng xe an toàn. Quy định cụ thể về dùng điện thoại khi lái xe nên tra văn bản hiện hành.
Nông dân có nên hỏi AI liều thuốc phun cho cây không?
Không. Liều lượng thuốc bảo vệ thực vật phải theo nhãn sản phẩm và hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc cán bộ bảo vệ thực vật. AI có thể giúp bạn đọc hiểu nhãn hoặc chuẩn bị câu hỏi cho cán bộ, nhưng không nên là nguồn đưa ra liều dùng.
Làm sao biết một việc mới có nên dùng AI không?
Hỏi ba câu: sai thì ai bị hại và hại đến đâu, việc có cần dữ liệu không được đưa ra ngoài không, khách cần chữ hay cần người. Nếu cả ba câu đều nhẹ, thử dùng với dữ liệu giả và đọc kỹ kết quả. Nếu một câu nặng, để AI ở vai trò nháp hoặc không dùng.